Πνευματικά Κείμενα

Τὸ πνευματικὸ κίνημα τῶν Κολλυβάδων ἐνσάρκωσε τὴν προσπάθεια γιὰ τὴν ἀνασύνταξη καὶ ἀνακαίνιση τῆς μοναστικῆς καὶ γενικώτερα τῆς ὅλης ζωῆς τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας.
Τοὺς καρποὺς τοῦ δύσκολου καὶ μαρτυρικοῦ ἀγῶνα τῶν Κολλυβάδων, ἀγλαοὺς καὶ εὔχυμους, τοὺς γευόμαστε στὴ ζωὴ τῆς Ἐκκλησίας, ἀκόμα καὶ σήμερα, καὶ σὲ πολλοὺς τομεῖς τοῦ νεοελληνικοῦ βίου τῆς νεώτερης πνευματικῆς μας Ἱστορίας.
Τὸ κίνημα στήριξε τὸ ὑπόδουλο Γένος, τοῦ χάρισε αὐτοσυνειδησία καὶ ἀναπτέρωσε τὸ φρόνημά του.
Ἀπὸ ποιές ἀφορμὲς ξεκίνησε, σὲ τί χρεωστὰ τὸ ὄνομά του, τί ἐπιδίωξε καὶ τί πέτυχε, ποιό χαρακτῆρα εἶχε, ποιό ἀντίτιμο συκοφαντίας καὶ κακοπάθειας χρειάστηκε νὰ καταβάλουν ὅσοι τὸ ἐνσάρκωσαν, ποιές εἶναι οἱ ἐπιπτώσεις του καὶ ποῦ διασῴζονται στὴ σύγχρονη πνευματικότητα καὶ ζωὴ τῆς Ὀρθόδοξης Ἐκκλησίας θὰ εἶναι τὸ ζητούμενο τῆς ἐν συνεχείᾳ συζητήσεως.

Τρεῖς αἰῶνες δουλείας σήμαιναν πολλὰ καὶ τραγικά, καὶ γιὰ τὰ πρόσωπα καὶ γιὰ τοὺς θεσμούς. Ἡ ἀπουσία τοῦ ὀξυγόνου τῆς Ἐλευθερίας εἶχε ὁδηγήσει σὲ μερικὲς περιπτώσεις σὲ ἐκτροπές, τυποποιήσεις καὶ φθορὰ συνειδήσεως.

Αἴτιο μποροῦμε νὰ συναριθμήσουμε καὶ τὸ γεγονὸς πὼς μέσα ἀπὸ τὰ ἐρείπια ποὺ συσσώρευε ἡ παρατεινόμενη ὑποδούλωση, ἄρχισε μιὰ συναίσθηση, μιὰ αἴσθηση ἀνάγκης καὶ δυνατότητας γιὰ ἐπέμβαση στὰ πράγματα, νὰ ἀνακόψει τὴν ἀναπόφευκτη φθορὰ ἀπὸ τὸ πέρασμα τοῦ χρόνου καὶ τὶς δύσκολες συνθῆκες τῆς ζωῆς καὶ τὴν ἐπακόλουθη ἀλλοτρίωση.
Ἀκόμη καὶ ἡ Ἐκκλησία εἶχε χάσει πολὺ ἀπὸ τὸ βάθος της. Καὶ σ’ αὐτὸ τὸ Ἅγιον Ὄρος, τὴν κιβωτὸ τῆς Ὀρθοδοξίας -παρόλο ποὺ οἱ Ὀθωμανοὶ δὲν ἔμπαιναν στὸ χῶρο του- οἱ συνέπειες ἔφταναν καὶ ἀλλοτρίωναν τὸ ἦθος, μερικῶν ἔστω μοναχῶν, νοθεύοντας τὶς ἀρχὲς τῆς ζωῆς τοῦ Ἁγ. Ὄρους.

Ὁ μοναχικὸς βίος χρειαζόταν μία ἀνασύνταξη, μιὰ ἀνακαίνιση, μιὰ ἀναθέρμανση. Αὐτὸ το αἴτημα τῶν καιρῶν στάθηκε ἡ αἰτία τοῦ κινήματος.
Τὴν ἀφορμὴ γιὰ τὸ πνευματικὸ κίνημα ἔδωσε μία ἀπόφαση τῶν μοναχῶν τῆς Σκήτης τῆς Ἁγίας Ἄννης νὰ οἰκοδομήσουν ἕνα πολὺ μεγαλύτερο Κυριακό -το ναὸ στὸν ὁποῖο ἐκκλησιάζονται κάθε Κυριακὴ ἢ μεγάλη ἑορτὴ ὅλοι οἱ μοναχοὶ τῆς Σκήτης- καὶ νὰ ἐργάζονται πυρετωδῶς γιὰ τὸ σκοπὸ αὐτὸ ὅλες τὶς ἐργάσιμες ἡμέρες, μὲ ἀποτέλεσμα νὰ τελοῦν τὰ μνημόσυνα τῶν κεκοιμημένων μετὰ τὴ Θεία Λειτουργία τῆς Κυριακῆς ἀντὶ τοῦ Σαββάτου.
Ἡ ἀπόφαση αὐτὴ σκανδάλισε τὸν διάκονο Νεόφυτο Καυσοκαλυβίτη, σπουδαῖο λόγιο καὶ καθηγητὴ στὴν Ἀθωνιάδα Σχολὴ καὶ ἄρχισε δογματικὸ πόλεμο κατὰ τῆς ἀποφάσεως καὶ τῆς πρακτικῆς τῶν Ἁγιαννανιτῶν Πατέρων στὸ θέμα τῶν μνημοσύνων.
Χωρὶς ἀσφαλῶς νὰ ἀποτελεῖ ἀσήμαντη δογματικὴ παρέκκλιση ἡ μετάθεση τῆς τελέσεως τῶν μνημοσύνων τὴν Κυριακή, ἡμέρα κατεξοχὴν ἀναστάσιμη, οἱ καινοτομίες δὲν περιορίζονταν μόνον σ’ αὐτήν, γιὰ τοῦτο καὶ ἡ ἔνσταση καὶ ἀντίδραση τοῦ Νεοφύτου καὶ ὅλων ὅσοι συμπαρατάχθηκαν μαζί του -τοῦ Νικοδήμου Ἁγιορείτου, τοῦ Μακαρίου Νοταρᾶ, τοῦ Ἀθανασίου Παρίου καὶ πλήθους ἄλλων μοναζόντων στὸν ἁγιώνυμο τόπο- ἐπεκτάθηκε καὶ σὲ ἕνα πλῆθος ἄλλων θεμάτων, ὄχι πρὸς ἱκανοποίηση προσωπικῶν τους ἀπόψεων ἢ τοῦ ἐγωισμοῦ τους, ἀλλὰ ἀπὸ ἀνιδιοτελῆ ἀγάπη πρὸς τὴν Ἐκκλησία καὶ τὴν παράδοσή της, ποὺ είναι προϋπόθεση γιὰ τὴν ἐπιβίωση καὶ συντήρηση καὶ τοῦ Γένους.

Οἱ Κολλυβάδες, ὀπαδοὶ τῆς παραδόσεως, ποὺ τὴν ἐποχὴ αὐτὴ ἦταν ἰδιαίτερα πολύτιμη γιὰ τὸ Γένος, ποὺ -χωρὶς νὰ ἔχει ἀπεμποληθεῖ ἐντελῶς- ἀσυναίσθητα νοθεύτηκε ἀπὸ τὴν ἀγραμματοσύνη, τὴν ἡμιμάθεια καὶ τὴν πραγματικὴ ἐπίδραση τῆς Δυτικῆς παιδείας ποὺ συνεχῶς διάβρωνε τὴν πρακτικὴ ἀκόμη καὶ τῆς μοναχικῆς ζωῆς, εὐαισθητοποίησαν τὴν ἀνάγκη τῆς ἀναβίωσης καὶ τὴν ὑπεράσπιση τῆς παράδοσης.
Αὐτὸ ἦταν καὶ ἡ κύρια ἐπιδίωξη τοῦ πνευματικοῦ αὐτοῦ κινήματος, χωρὶς ἴχνος μισαλλοδοξίας αλλά από ανάγκη οἱ Ρωμιοὶ νὰ κρατηθοῦν Ρωμιοὶ καὶ μὲ τὴν ταυτότητα αὐτὴ νὰ ἀγωνιστοῦν νὰ ἐπιβιώσουν. Έτσι ὁ Διαφωτισμός, ο Φιλελευθερισμός, ο Ἀντικληρικαλισμὸς καὶ τὰ παρακολουθήματά τους δεν θα μποροῦσαν νὰ εὐδοκιμήσουν καταλυτικὰ στὸ χῶρο τῆς ὑπόδουλης Ρωμανίας.

Τὸ κίνημα διέθετε μία πρωτοφανῆ δυναμικὴ καὶ ἀπὸ τὶς τάξεις του ἀναδείχθηκαν, πέρα ἀπὸ τοὺς τρεῖς μεγάλους (ἅγιο Νικόδημο Αγιορείτη, ἅγιο Αθανάσιο Πάριο, ἅγιο Μακάριο Νοταρᾶ), καὶ πολλὲς ἄλλες ἀξιόλογες μορφὲς διδασκάλων τῆς ἐποχῆς, ποὺ εἴτε γνωρίζομε τὰ ὀνόματά τους εἴτε τὰ ἀγνοοῦμε, διότι ὑπῆρξαν πολλοὶ ποὺ συμπαθοῦσαν τὶς ἰδέες τους καὶ τὶς ἀκολούθησαν, χωρὶς νὰ τὸ δηλώνουν, ποὺ μὲ τὸ ἦθος τους στὸ χῶρο τῆς Ὀρθόδοξης Ἐκκλησίας γιὰ περισσότερα ἀπὸ ἑκατὸ χρόνια προκάλεσαν μιὰ πνευματικὴ ἀφύπνιση στὴ ζωὴ τῶν ὑποδούλων καὶ προετοίμασαν ἀπὸ πολλὲς ἀπόψεις τὸ Γένος.
Ἐπαναστάσεις εἶναι ἀναγκαῖες ἀπὸ καιροῦ σὲ καιρὸ καὶ στὰ καθημερινὰ βιοτικά, πνευματικὰ καὶ ἠθικὰ ζητήματα. Εἶναι δύσκολο νὰ κρίνουμε τὴ σωστικὴ παρέμβασή τους καὶ νὰ ὑποπτευθοῦμε τί θὰ συνέβαινε ἂν δὲν ὑψωνόταν ἰσχυρὴ ἡ ἀντίδραση τῶν Κολλυβάδων καὶ ὅσων τοὺς ἀκολούθησαν στὶς προσπάθειές τους. Τὸ κίνημά τους δὲν ἔφερνε καμιὰ καινοτομία ἢ ἀλλαγὴ στὸν ἐκκλησιαστικὸ ἢ πνευματικὸ χῶρο, ἁπλῶς ἀγωνίσθηκαν γιὰ τὴν ἐπιστροφὴ τῆς Ὀρθόδοξης Ἐκκλησίας στὴν παράδοσή της.
Αὐτὸ ποὺ ἐπιδίωξαν οἱ Κολλυβάδες δὲν ἦτο ἁπλῶς καὶ μόνον ἡ ἀντίδρασίς των γιὰ τὰ κόλλυβα -ἐξ οὗ καὶ τὸ σκωπτικὸ ὄνομα ‘κολλυβάδες’- ἀλλὰ ἦταν ἀκριβῶς ἡ ἐπανασύνδεση μὲ τὴν πυκνὴ συμμετοχὴ τῶν πιστῶν στὰ μυστήρια τῆς Ἐκκλησίας, κυρίως στὴ Θεία Κοινωνία -μετὰ βεβαίως ἀπὸ ἀπαραίτητη προετοιμασία- ἡ αὐστηρὴ τήρηση τῶν ἀπὸ τοὺς αἰῶνες παγιωμένων τύπων τῆς λειτουργικῆς ζωῆς -ὄχι τυπολατρία ἀλλὰ οὐσιαστικὴ ἐπαναφόρτισή τους μὲ τὸ «μυστικό» τους περιεχόμενο- ἡ μελέτη τῶν ἔργων τῶν Πατέρων τῆς Ἐκκλησίας -ὥστε νὰ διατηρεῖται ζωντανὸς καὶ ἀδιάρρηκτος ὁ δεσμὸς μὲ τὴ διαχρονικότητα τῆς Ἐκκλησίας καὶ νὰ τὴν ἀρδεύει συνεχῶς ἡ σοφία τῶν ἔξοχων μορφῶν της- καὶ ἡ γενικώτερη ἐμβάθυνση στὸ πνεῦμα τῆς Ὀρθοδοξίας.

Τὸ κολλυβάδικο κίνημα πολὺ δικαίως ἔχει χαρακτηρισθεῖ σὰν ἕνα δεῖγμα (τῆς) ἀφυπνιζόμενης πνευματικῆς ζωῆς τοῦ ἑλληνικοῦ ἔθνους, που ὅπλισε καὶ τὸ Γένος καὶ τὴν Ἐκκλησία ὥστε νὰ ἀντεπεξέρχονται στὶς ἐναντίον των ἐπιθέσεις καὶ προσπάθειες προσηλυτισμοῦ.
Ἀντιμετώπισε ἀντιπάλους ἐμπαθεῖς, πείσμονες καὶ ἀδίστακτους. Οἱ Κολλυβάδες ὅμως δὲν ἔβαλαν ἐναντίον κανενὸς προσώπου (ἤρεμη δύναμη), ἀμύνονταν καὶ πολεμοῦσαν μὲ τὸ λόγο καὶ τὰ βιβλία τους κατὰ τῶν ἰδεῶν καὶ τῆς πρακτικῆς ζωῆς τῶν συμμοναστῶν των, κατὰ τοῦ πνεύματος τοῦ ἐπιπόλαιου ἐκσυγχρονισμοῦ καὶ τῆς ἀπεμπόλησης τῆς ὀρθόδοξης γραμμῆς καὶ ἄλλες ἀποκλίσεις ἀπὸ τὴν ἀρχαία παράδοση τῆς Ἐκκλησίας καὶ τὸ πνεῦμα τοῦ Εὐαγγελίου. Κορυφαῖο ζήτημα ποὺ ἐπιδίωξαν νὰ ἀντιμετωπίσουν ἦταν τὸ σχετικὸ μὲ τὴ συχνὴ Θεία Μετάληψη.
Μὲ τὴ διδασκαλία τους οἱ Κολλυβάδες, μὲ τὴ ζωή τους καὶ μὲ εἰδικὰ συγγράμματα, συνέβαλλαν ὥστε καὶ Οἰκουμενικοὶ Πατριάρχες ὑποχρεώθηκαν (νὰ ὑποχρεωθοῦν) νὰ ἐκφράσουν τὴν ἄποψη γιὰ τὸ ζήτημα αὐτὸ καὶ ἀποφάνθηκαν (νὰ ἀποφανθοῦν) ὅτι ἡ Θεία Κοινωνία δὲν εἶναι θέμα χρόνου -τετράκις τοῦ ἔτους ἀντὶ τετράκις τῆς ἑβδομάδος- ἀλλὰ καθαρότητας τῆς συνείδησης, μετάνοιας καὶ συντριβῆς, προσευχῆς καὶ πνευματικῆς νήψης.
Στὶς ἀποφάσεις αὐτές, ἐπειδὴ πρυτάνευε τὸ πνεῦμα ἀποκατάστασης τῆς γαλήνης καὶ ἄμβλυνσης τῆς ἀντίθεσης, γίνεται συχνὰ χρήση τῆς ἐκκλησιαστικῆς οἰκονομίας. Τὸ Πατριαρχεῖο ἐπανέρχεται γιὰ νὰ συστήσει νὰ παύσουν οἱ καταγγελίες, νὰ εἰρηνεύσουν καὶ νὰ κοινωνήσουν μεταξύ τους μὲ ἀγάπη καὶ ὁμόνοια.
Οἱ ἀντίπαλοι κινοῦν σκληρὸ διωγμὸ ἐναντίον τῶν Κολλυβάδων, μέχρι ποὺ καὶ τὸ Οἰκουμενικὸ Πατριαρχεῖο ἔπειτα ἀπὸ τὶς σκευωρίες καὶ παραχαράξεις νὰ τοὺς καταδικάσει καὶ νὰ φθάσει μέχρι καὶ τὴν καθαίρεση μερικῶν κληρικῶν, ὅπως τοῦ Ἀθανασίου Παρίου.
Ἀποτέλεσμα τῆς τροπῆς ἦταν πολλοὶ ἀπὸ τοὺς Κολλυβάδες νὰ ἐγκαταλείψουν ἢ νὰ ὑποχρεωθοῦν νὰ ἐγκαταλείψουν τὸν Ἅγιον Ὄρος καὶ νὰ μεταβοῦν γιὰ νὰ συνεχίσουν τὴν ἄσκησή τους σὲ νήσους τοῦ Αἰγαίου καὶ ἰδίως στὶς Βόρειες Σποράδες, τὰ παράλια τῆς Ἀνατολικῆς Ἑλλάδος καὶ ἀλλαχοῦ καὶ νὰ μεταφέρουν στοὺς τόπους αὐτοὺς τὸ παραδοσιακὸ ἀλλὰ καὶ ἀνακαινιστικό τῆς λειτουργικῆς ζωῆς καὶ τοῦ μοναχικοῦ βίου πνεῦμα τους.

Τὰ ζητήματα ὅμως ποὺ ἔθεσε τὸ κίνημα δὲν ἔπαυσαν νὰ ἀπασχολοῦν τοὺς ἁγιορεῖτες μοναχοὺς καὶ κατ’ ἐπέκταση ὁλόκληρη τὴν Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία, δεδομένου ὅτι Πατριαρχικὲς ἀποφάσεις σχετικὰ μὲ τὸ θέμα αὐτὸ ἐκδίδονται μέχρι τὸ 1848, ἑκατὸ χρόνια δηλαδὴ ἀπὸ τὴν πρώτη ἐμφάνιση τοῦ κινήματος.
Ἂν λάβουμε ὑπόψη πόση ἀνέκαθεν ἀσκοῦσε ἐπίδραση τὸ Ἅγιον Ὄρος σὲ ὅλο τὸν ὀρθόδοξο κόσμο -ἀπὸ τὴ Ρωσία, τὶς χῶρες τῆς Βαλκανικῆς, ὅλη τὴ Μικρὰ Ἀσία, τὸν ἑλλαδικὸ κόσμο- μπορεῖ νὰ συμπεράνει κανεὶς πόσο συνέβαλαν στὴ βελτίωση τῆς ζωῆς τῶν Ὀρθοδόξων στὸν τεράστιο αὐτὸ χῶρο. Ἰδιαίτερα σημαντικὴ εἶναι καὶ ἡ προσφορὰ τῶν ὅσων φυγάδων καὶ ἐξόριστων ἀπὸ τὸ Ὄρος Κολλυβάδων ἐγκαταστάθηκαν γιὰ νὰ συνεχίσουν τὴν ἄσκησή τους σὲ διάφορα μέρη τοῦ ἑλληνικοῦ κόσμου.

Στοὺς Κολλυβάδες χρωστᾶμε τὴν ἀναθέρμανση μέσα καὶ ἔξω ἀπὸ τὸν Ἄθωνα, ὅπως στὴ λειτουργικὴ καὶ μυστηριακὴ ζωή, καὶ στὴ σύγχρονη θρησκευτικὴ λογοτεχνία. Μαθητὲς Κολλυβάδων ἦταν ὁ Παπαδιαμάντης καὶ ὁ Μωραϊτίδης, ἀργότερα ὁ Κόντογλου, καὶ ἐμμέσως ὅλοι ἐκεῖνοι ὅσοι σελάγισαν στὸ στερέωμα τῆς Ὀρθόδοξης Ἐκκλησίας τὸν δέκατο ἔνατο, τὸν εἰκοστὸ καὶ τὸν εἰκοστὸ πρῶτο αἰῶνα.

Ἂν προσπαθούσαμε νὰ διαπιστώσουμε πόσα ὀφείλει ἡ σύγχρονη Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία στοὺς μοναχοὺς αὐτούς, ποὺ σήκωσαν τὸ τεράστιο βάρος τῆς ἀνακαινίσεως τῆς λατρευτικῆς καὶ θεολογικῆς ζωῆς, θὰ ἦταν δύσκολο νὰ μὴν ἀποδώσουμε τὰ πλεῖστα στὸ πνευματικό αὐτὸ κίνημα, ἀπ᾿ ὅ,τι ἀγαθὸ ἀπαντᾶται στην σύγχρονη ορθόδοξη πνευματικότητα.
Ἀκόμα καὶ ἡ Ὀρθόδοξη Ρωσική, Ρουμανικὴ καὶ Σερβικὴ Ἐκκλησία ὀφείλουν πολλὰ στὴν ἐπήρεια ποὺ ἄσκησε τὸ κίνημα στὸν ὅσιο Παΐσιο Βελιτσκόφσκυ καὶ σ᾿ ἄλλους, ποὺ μετέφεραν καὶ ἐνοφθάλμισαν τὸ πνεῦμα τοῦ ἁγιορείτικου Ἡσυχασμοῦ σὲ αὐτὲς τὶς Ἐκκλησίες καὶ ἀνακαίνισαν τὸ μοναχικὸ βίο καὶ τὴ λειτουργικὴ ζωὴ στὸ χῶρο τους.
Τὸ πνευματικὸ κίνημα τῶν Κολλυβάδων, βεβαίως, δὲν μπορεῖ νὰ ἐγκιβωτισθεῖ σὲ ὅποιες περιγραπτὲς διαπιστώσεις ἢ ἀναφορές.
Ἐναπόκειται στὴν προσπάθεια τοῦ καθενός μας νὰ τὸ μετατρέψωμε ἀπὸ συζήτηση, ἐνδιαφέρον καὶ γνώση σὲ προσωπικὸ βίωμα. Γένοιτο!

Διασκευὴ ἀπὸ τὰ βιβλία «Τὸ κίνημα τῶν Κολλυβάδων», ἐκδ. Ἀποστολικῆς Διακονίας, 1971
καὶ «Κολλυβάδες», Κωστῆ Κούκη, β΄ἐκδ. 2015
π. Γεώργιος Καλαντζῆς